België scoort op het vlak van voedselverspilling barslecht: jaarlijks zo’n 3,6 miljoen ton. Ons land is daarmee per inwoner de tweede grootste verspiller van voeding in de Europese Unie, na Nederland.
Deel van de reden is dat de voedselproductie per inwoner hier ook gemiddeld hoger is dan in de andere Europese landen en er een verlies is bij de productie zelf. Maar ook de consument speelt een belangrijke rol. Bij voorbeeld, bij een onderzoek van wat er in Vlaanderen in de restafvalzak belandt, bleek bij 21% van de ongeopende voedselverpakkingen dat de houdbaarheidsdatum niet was overschreden. Wie de cijfers van nabij wil bestuderen kan het rapport Verlies en verspilling in de voedselketen van Kris Roels en Dirk Van Gijsegem (Departement Landbouw en Visserij, december 2011) inkijken.
Niet neutraal
De impact van de voedselproductie op het milieu is indrukwekkend. In Europa heeft voedsel zelfs de tweede grootste energiebehoefte, na huisvesting. “De energie om voedsel te produceren, beschermen, vervoeren, bewaren en bereiden is gemiddeld vijf keer groter dan de nutritionele energie dat we eruit halen”, lezen we in de inleiding van een literatuurstudie gevoerd door OVAM. Landbouw is de grootste verbruiker van water wereldwijd. Twee derde van het verpakkingsafval in Vlaanderen bestaat uit voedselverpakking. Dan hebben we het nog niet over de verschaling van bodem en waterlopen, methaangassen van dieren, andere effect en van meststoffen zoals zure regen etc.
Tussen onze oren
De voedselverspilling is dus een complex probleem met veel oorzaken. Tenminste één van de oorzaken zit tussen de oren: hoe we over voeding denken en hoe we de prijs van voedsel beter anders zouden begrijpen. Twee video’s gemaakt door de Amerikaanse publieke omroep PBS en de organisatie ‘Lexicon of Sustainability‘ hebben deze maand twee video’s uitgebracht die dat mooi uitleggen. De eerste video geeft een introductie op het probleem van voedselverspilling, de tweede over de reële kosten van voedselproductie.
“Zaden zijn het begin van alle leven, het begin van onze voedselketen, zelfs het begin van onze beschaving. Daarom zou het logisch zijn dat ze democratisch beheerd worden en deel uitmaken van ons gemeenschappelijk bezit, onze commons.”, zo begint het flinterdunne boekje dat net uit te lezen valt tijdens een busrit tussen Brussel en Ninove.
“De Wet van de Zaden” is de Nederlandstalige uitgave van “The Law of the Seed”, een pamflet van Vandana Shiva en een groep wetenschappers en wetspecialisten. Door toegankelijkheid te combineren met wetenschap, wetgeving en tientallen jaren ervaring krijgt de tekst een enorme doeltreffendheid en kracht.
De nieuwe Europese zadenwet
De tekst is een voorstel voor de burgers van Europa en de wereld om op een alternatieve manier om te gaan met zaaigoed. Gebaseerd op toegankelijkheid, soortenvariatie, genetische verscheidenheid en een robust ecosysteem suggereert de Indische activiste een alternatief voor het groeiende monopolie van de agro-industrie in het algemeen en de zaad-industrie in het bijzonder (zie grafieken onderaan tekst).
Naar aanleiding van het nieuwe Europese wetsvoorstel dat dit monopolie de facto verder zou uitbreiden, is het zinnig te luisteren: de wet zal later in oktober gestemd worden. Tussen 2 en 16 oktober 2013 blaast Vandana Shiva daarom verzamelen met het doel zoveel mogelijk stemmen te laten horen om het voorstel van de nieuwe Europese Zadenwet af te blokken. Het belang dient ons allen, het waarom vindt u hieronder in een (te korte) samenvatting van “De Wet van de Zaden”. Maar leest u het boekje vooral zelf.
Aanpassingsvermogen van het leven
“Evolutie is het proces waarbij de natuur haar selectieve vermogen uitoefent. (…) Wij hebben diversiteit nodig om die evolutie, en daarmee het aanpassingsvermogen van het leven, mogelijk te maken. En we hebben nood aan diversiteit zodat we de beste eigenschappen voor gewassen kunnen selecteren. Deze diversiteit is gedurende duizenden generaties gegroeid en het is onze plicht om ze veilig te stellen voor de toekomst.”
Stijgende homogenisatie
“De bevolkingsconcentratie in stedelijke gebieden en de toenemende vraag naar voedsel hebben onder meer geleid tot een toenemende mechanisering in de productie van homogene standaardgewassen en –planten. (…) In de jaren 1990 was 90% van het totale tarwegebied in Ierland bezaaid met amper zes variëteiten. Van de 7098 appervariëteiten de bij het begin van de twintigste eeuw in de VS bekend waren, is ongeveer 96% verdwenen. Ook zo voor 95% van de kool-, 91% van de mais-, 94% van de erwt- en 81% van de tomaatvariëteiten.”
Genetische erosie
“Als lokale soorten en variëteiten verdwijnen, gaat ook de genetische diversiteit die ze bevatten onherroepelijk verloren –inclusief de genen die ze gebruiken om zich aan te passen aan de omstandigheden waarin ze zijn geëvolueerd. Deze genetische erosie heeft de genenpoel die beschikbaar is voor natuurlijke selectie en de selectie door landbouwers en plantenkwekers gevaarlijk doen slinken. Het gevolg: landbouwgewassen worden gevoeliger voor plotse klimaatveranderingen en nieuwe ziekten en plagen steken de kop op.”
“De evolutie naar een steeds homogenere plantenteelt werd gelegitimeerd door de invoering van zogenaamde ‘DUS-criteria’. In een aantal landen moet je minstens twee jaar ‘DUS-testen’ uitvoeren voor je een variëteit mag registreren.” De DUS-criteria houden voornamelijk in dat alle planten van een portie zaad hetzelde moeten zijn, in ruimte, maar ook in tijd (volgende generaties) . Dergelijke testen zijn uitermate kostelijk en bijvoordelen de grootschalige monopolistische corporaties. Ze staan bovendien lijnrecht tegenover het diversiteitsprincipe. Enkele grafieken om de monopolies en markt te illustreren zijn beneden toegevoegd.
God Move Over? Verouderde wetenschappelijke inzichten en voorbijgestreefde patenten
God Move Over (God, Uit de Weg!), wat staat voor GMO of Genetically Modified Organism, blijkt in het licht van de huidige wetenschappelijke inzichten onpatenteerbaar. Aan de basis van het patenteren van onze zaden ligt de voorbijgestreefde veronderstelling dat een gen rechtstreeks verantwoordelijk is voor de productie van de gewenste eigenschap van de plant: “De realiteit is anders, nog recent werd aangetoond dat de genetische veranderlijkheid die echt relevant is voor de productie, in het niet-coderende maar het regulerende gedeelte van het genoom ligt wat niet eens wordt vermeld in de regels voor intellectuele eigendomsrechten. “
Bovendien is de productie van de gewenste eigenschap door de plant afhankelijk van de natuurlijke en sociale (!) omgeving van de plant. Die bepaalt welke proteïnes geproduceerd worden en in welke hoeveelheden. Idealiter dient elke omgeving dus optimaal aangepast te worden aan de gewenste vereisten om het gen in de plant te activeren. Land, bodem, lucht, temperatuur, water, micro-organismen en lokale flora dienen dus beter globaal uniform te zijn, wil men profiteren van het genetisch kenmerk van de gepatenteerde zaden. In het Noordelijk halfrond leidt dit tot een intensivering van gebruik van chemicaliën en toxische stoffen. In het Zuidelijk halfrond leidt dit tot gelijkaardige maatregelen voor de kapitaalkrachtigen, en onproductieve velden voor zij die het financiëel niet kunnen dragen (zie grafiek “De Technologische Draaimolen” onderaan). In combinatie met overinvesteringen op basis van utopische beloften, een meer wispelturig klimaat en waterproblemen heeft dit de afgelopen 15 jaar voor de meer dan 100 miljoen ongeletterde boeren in Indië tot de zelfmoord van meer dan 200.000 moegetergde Indiase boeren geleid. God Move Over? Liever niet dus.
Conclusie
“Zaden zijn de eerste schakel in de voedselketen. Ze zijn het resultaat van duizenden jaren van evolutie en van duizenden jaren van inspanning van landbouwers. Het vrij winnen en uitwisselen van zaden is dan ook een eeuwenoude traditie. Zaden tonen de intelligentie van de planeet en van vele generaties van landbouwersgemeenschappen aan.”
Lees het boekje/pamflet/alternatief zelf: PDF-file hier.
Illustratie van de technologische draaimolen en geassocieerde continu stijgende kosten voor de landbouwer (Philip H. Howard , 2009, Visualizing Consolidation in the Global Seed Industry: 1996–2008, Department of Community, Agriculture, Recreation and Resource Studies, Michigan State University)
Vandana Shiva’s oproep om op te komen voor de ‘Act for Seed & Food Freedom’: 2-16 October 2013
Vandana Shiva bediscussieert het EU wetsvoorstel (EU parlement)
Global Seed Market (2006 figures, From: The Big Six, A Profile of Corporate Power in Seeds, Agrochemicals and Biotech, by Hope Shand, The Heritage Farm Companion, 2012)
Top 10 zadenbedrijven 2009
Via Yahoo! Finance a graph of stock value past 10 years for Monsanto and Syngenta
Monsanto (2009)
Syngenta
Cross licensing: Monsanto heeft het mondiale patent op een aantal genetische kenmerken die aan alle andere corporaties worden verdeeld via licenties. De machtsconcentraties zowel qua financiële slagkracht als kennis binnen een reeds sterk geconcentreerd oligopolie is de reden waarom Monsanto op de eerste plaats mee aan de tafel zit bij het ontwerpen van regionale wetgeving.
Permacultuur heeft 3 ethische basisprincipes. Het eerste is: Draag zorg voor de aarde. Heel belangrijk hierin is het centraal stellen van een gezonde bodem. Wanneer u namelijk een gezonde bodem heeft, moet u zich veel minder zorgen maken over irrigatie, bodemstructuur, onkruid, plagen, mineralentekorten, …
Het lijkt misschien vreemd, maar een bodem rijk aan organische stof bouwt vanzelf een divers en uitgebreid bodemleven op. En dit bodemleven zorgt op zijn beurt voor de opbouw van de bodemstructuur, het vasthouden van water, het vasthouden en getimed afgeven van voedingsstoffen, het verminderde gebruik van pesticiden, tegengaan van erosie, …
Deze gevolgen van veel organische stof in de grond zijn al lang bekend bij bodemdeskundigen en ‘alternatieve’ landbouwers, maar hebben nog geen toegang gevonden tot het grote publiek en de gangbare landbouw.
Bekendheid groeit
Toch komt hier stilaan verandering in en beginnen steeds meer onderzoekers, groeperingen en particulieren het belang van veel organisch materiaal in de bodem te erkennen. Veel organisch materiaal in de vorm van humus vormt ook effectief een oplossing voor vele hedendaagse problemen.
Onze landbouwgronden hebben momenteel een organische stofgehalte van nauwelijks 1 %. Vooropgestelde streefwaarden liggen tussen de 3 en 6 %, afhankelijk van de grondsoort. Ideale waarden liggen nog veel hoger en gaan tot zo’n 10%.
Voordelen van humus
De vele problemen die hiermee opgelost zouden worden kunt u in onderstaande video bekijken. Het is een redelijk gemakkelijke oplossing voor heel grote problemen waar we nu mee kampen zoals opwarming, vervuiling, watertekorten, mineralen-arm voedsel, erosie, …
De nieuwe app Buycott informeert informeert over wie je koopt. De barcode van een product scannen volstaat om op je mobiel de familie van ondernemingen te toveren waartoe het product behoort. De app loopt doorheen een relationele stamboom van bedrijven die doorlinkt tot de top conglomeraten.
Als gebruiker kan je ook registreren voor campagnes die opkomen voor bepaalde principes. Bedrijven die het doelwit zijn van dergelijke campagnes worden dan direct vermeld.
Volle aandacht
De applicatie werd ontwikkeld door een freelance software ontwikkelaar, Ivan Pardo, en staat nog in de kinderschoenen. Talloze producten dienen nog toegevoegd te worden, de ontwikkelaar hoopt dat shoppers hem hierbij zullen helpen. De app kreeg veel aandacht de laatste dagen, dit heeft een aantal problemen met de applicatie naar boven gebracht die momenteel opgelost worden.
On trend
De ontwikkeling van een dergelijke applicatie is reeds lang een droom van de bewuste consument. Directe toegang tot verborgen of moeilijk vindbare meta-informatie versterkt onze beslissingskracht. Bewust kunnen kiezen voor bedrijven die gelijkaardige kwalitatieve en ethische standaarden hebben, doet ons goed voelen en kan een grote impuls geven aan bedrijven om verder te gaan in hun duurzame engagementen. Enkele discussies vindt u hier (Forbes, Anti Koch Brothers smartphone app), en hier (Zeronaut, Foodness). Ook de fascinerende Sixth Sense demo van Pattie Maes sluit hier op aan.
Lentebij op blauwe druifjes (Muscari armeniacum) foto: Flickr, Max Westby
De Europese unie zal neonicotinoiden verbieden voor een proefperiode van twee jaar. 15 Europese landen stemden voor een verbod, niet voldoende voor een meerderheid. België, Bulgarije, Denemarken, Estland, Spanje, Frankrijk, Cyprus, Duitsland, Letland, Luxembourg, Malta, Nederland, Polen, Slovenië and Zweden waren de voorstanders. De Europese Commissie mag nu de beslissende stem leveren en die zal instemmen met het verbod. Naar verluid zijn Syngenta en Bayer niet blij. (Zie voor uitgebreide commentaar: Bee harming pesticide banned in Europe).
Wanneer je het woord ‘Drones’ hoort, is de context meestal een strijdtoneel. Drones verkennen het slagveld, lanceren bommen of voeren accurate aanvallen uit. Matternet wil hier verandering in brengen en heeft een totaal andere visie op het gebruik van drones.
Vanuit Westers perspectief lijkt het evident dat iedereen verbonden is met de welvaart van de 21e eeuw. Dit is niet zo in vele landen. Een zevende van de wereldbevolking is geregeld afgesloten van de wereld omdat de wegeninfractuur er niet is of onderhevig is aan het weer. Al te vaak geraken dorpen en gemeenschappen totaal afgesloten van water, grondstoffen, electriciteit, … afgesloten van de ‘Global Sharing Network’ zoals Matternet het benoemt.
Matternet wil hier een antwoord op geven door drones in te zetten. Zo wordt er naast het internet, een netwerk van data en informatie, ook een netwerk gecreëerd voor producten, medicijnen, bevoorading, … En dit aan een beduidend lagere kost. In plaats van bijvoorbeeld een weg aan te leggen van 140km in Lesotho voor maar liefst 50 miljoen euro kan een serie drones voor €750.000 een snellere verbinding realiseren.
Een simpel idee dat een groot verschil kan maken voor de één miljard mensen die vaak afgesloten geraken van cruciale levensmiddelen. Maak kennis met het project via onderstaand filmpje.
In weerwil van de vele berichten over de eindigheid van de planeet en de consumptiedrift van de mens, blijkt er nog steeds een rationele basis te bestaan om aan te nemen dat de menselijke druk draagbaar zal zijn voor onze planeet. Althans, deze conclusies komen uit een rapport dat vandaag voorgesteld zal worden door Jesse H. Ausubel, één van de organisatoren van de eerste UN Wereld Klimaat Conferentie.
Naar analogie met “Peak Oil”, de theorie dat er een maximum hoeveelheid olie voorradig is en dat we het grootste deel daarvan reeds geconsumeerd hebben, kan men zich afvragen of er een landbouwgrondpiek bestaat. Intuïtief antwoorden we bevestigend al is het maar omdat onder invloed van de groeiende en rijkere planetaire bevolking, meer eten dient geproduceerd te worden. Meer velden zijn dan noodzakelijk en die vereisen meer gerooide bossen en meer milieudruk.
De laatste 50 jaar werd echter naast een stijgende vraag naar landbouwproducten, ook een vaak over het hoofd gekeken trend waargenomen van stijgende discipline en dematerializatie in de vraag, en meer intensificatie en efficiëntie in landgebruik. De auteurs concluderen dat door een combinatie van vertragende bevolkingsaangroei, een matigende vraag naar land-intensieve producten zoals vlees, en meer efficiënte landbouwmethodes, een substantiële ontkoppeling heeft plaatsgevonden tussen landbouwoppervlak en menselijk appetijt.
De belangrijkste factoren zijn ouders die de bevolkingsaangroei veranderen, arbeiders die de welvaart verhogen, consumenten die hun dieet aanpassen, het gedeelte van de oogst dat voor de voedselketen wordt gereserveerd (“corn can fuel people or cars”), en verbetering van de opbrengst per hectare. Over de komende 50 jaar zou het kunnen dat de mens daardoor minstens 146 miljoen hectare landbouwgrond zal vrijgeven aan de natuur wat overeenkomt met twee-en-een-half keer Frankrijk. Een goede discussie van de studie is te vinden hier (NYtimes, 17/12/2012).
“Goed, aan een recensie over een buitenlands restaurant hebt u weinig, zeker nu we met zijn allen terug zijn van vakantie, en al helemaal niet als u er 1.100 kilometer voor moet rijden.” Zo startte Yves Desmet zijn column “Happy Eaters” in De Morgen van 22 september 2012 over slow food in Italië. Slow Food is een internationale club met 100.000 leden in 153 landen. De beweging gaat voor goed en eerlijk voedsel, waar de tijd voor wordt genomen om het te bereiden en te eten. Maar wie trekt die kar in België?
In België blijkt Brussel het meest actief en zichtbaar op het vlak van Slow Food. De Brusselse citymarketing heeft dit jaar gastronomie dan ook als thema gebruikt onder de naam “Brusselicious”. Malika Hamza, voorzitster van de organisatie Karikol, wist in 2012 op basis van cijfers via Mediargus de meeste persaandacht voor “slow food” in België op te wekken.
Innovative Cuisine
Malika Hamza richtte in Brussel ‘Innovative Cuisine‘ op met culinair onderzoek als doel. Zo biedt ze diensten aan zoals kooklessen, de uitwerking van recepten voor bedrijven of voor de pers, culinaire styling, ontdekkingstochten naar lekkere adressen en culinair advies. Ze is daarnaast ook lid van de groep van experts ingesteld door het ‘Institut d’Histoire et des Cultures de l’Alimentation‘ dat afhangt van de universiteit François Rabelais in de Franse stad Tours die zich de erkenning van het culinair patrimonium als immaterieel erfgoed tot doel heeft gesteld.
Karikol
Ze maakte gedurende vijftien jaar carrière als consulente overheidsbeheer op het gebied van cultureel erfgoed, toerisme en duurzame ontwikkeling. Sinds juli 2007 is ze voorzitster van Karikol. Karikol is het Brussels “convivium”, wat Latijn is voor banket en de naam voor de lokale afdelingen van de internationale Slow Food-beweging. Het convivium ‘Karikol’ heeft dus als doel smakelijke en duurzame voeding in Brussel te bevorderen.
Ook in Vlaanderen…
Ook in Vlaanderen is Malika Hamza geen onbekende als lid van het kwaliteitscomité in het kader van de organisatie van de Week van de Smaak 2007 en jurylid voor de prijs van de Vlaamse culinaire cultuur. Ze schrijft af en toe voor het tijdschrift Nest.
Langs Vlaamse kant is er de organisatie “Slow Food Vlaanderen” en zijn er convivia in Antwerpen, Limburg, Oost- en West-Vlaanderen. Slow Food Vlaanderen organiseert zich in een aantal werkgroepen. Maar de impact van hun werking is nog maar beperkt zichtbaar.
Conclusie: ‘Slow food’ blijkt langzaam, maar zeker te groeien in dit land.
De Slow Food beweging begon eind jaren ’80 als een ironische ‘nee’ tegen de opkomende Fastfood trend in Italië. Een groep vrienden, waaronder Carlo Petrini, was verontwaardigd over de opening van een Mc Donalds restaurant vlak naast de Trevifontein in Rome. Ze vreesden het einde van de lokale eetgewoonten- en tradities, en het verdwijnen van de interesse in het voedsel dat men eet, waar het vandaan komt, hoe het smaakt en hoe onze keuzes met betrekking tot voedsel de rest van de wereld beïnvloedt.
Vandaag is Slow Food uitgegroeid tot een begrip, een manier van onthaast leven vertrekkend van aan tafel. Het is een globale organisatie met meer dan 100 000 leden uit 153 landen, verzameld in 1300 convivia (lokale afdelingen). Het is het zogenaamde Terra Madre netwerk van 2000 gemeenschappen die kleinschalige en duurzame productie van kwaliteitsvoedsel beoefenen. Het zijn ook de ruim 10000 kleine producenten die aan Presidia projecten deelnemen.
“Slow Food stands at the crossroads of ecology and gastronomy, ethics and pleasure. It opposes the standardization of taste and culture, and the unrestrained power of the food industry multinationals and industrial agriculture. We believe that everyone has a fundamental right to the pleasure of good food and consequently the responsibility to protect the heritage of food, tradition and culture that make this pleasure possible. Our association believes in the concept of neo-gastronomy - recognition of the strong connections between plate, planet, people and culture.” (Bron: www.slowfood.com)
Slow Food werkt met 3 grote entiteiten om haar visie waar te maken: De Slow Food Foundation for Biodiversity, de Terra Madre Foundation en de University of Gastronomic Sciences (UNISG).
Een gedeeltelijke oplossing voor het huidige en toekomstige voedselprobleem is het lokaal produceren en consumeren van voedsel. Het kweken van ons eten aan de andere kant van de wereld en het transport naar hier heeft immers een hoge kost. Lokale initiatieven waarbij mensen betrokken worden bij oogsten van voedsel hebben al succes in België, in Engeland gaan ze nog een grote stap verder.
Incredible Edible
In het stadje Todmorden zijn enkele vrouwen gaan samenzitten en vroegen zich af wat ze zelf konden doen aan de huidige complexe uitdagingen in de wereld. Ze zochten – en vonden – een thema dat universeel belangrijk: eten. 3 jaar geleden zijn ze gestart met het project: Incredible Edible (ongelooflijk eetbaar).
Eetbare stad
Geleidelijk aan werden alle openbare plekken van Todmorden volgeplant met kolen, aardbeien, bonen, tomaten, … i.p.v. bloemen en struiken. De bloembak voor het politiekantoor, een kruidentuin langs het kanaal, een broccoliveld langs de metrolijn, … allemaal werden ze volgeplant en onderhouden door vrijwilligers. Wanneer de groenten rijp voor de oogst, mag eender wie ze plukken en meenemen naar huis.
Zelfvoorzienend
De hoofdbedoeling is het bewustmaken van mensen om voedsel lokaal te kopen en zelf te kweken in de tuin, op het balkon en in bloembakken overal in de stad. Todmorden heeft het ambitieuze plan om tegen het jaar 2018 volledig zelfvoorzienend te zijn op vlak van voeding.
Warme gemeenschap
Maar het stopt niet bij het aanplanten van groenten in parken, parkeerplaatsen en naast het ziekenhuis. Zo is er een stuk grond geschonken door een plaatselijk tuincentrum dat uitgebouwd wordt tot opleidingscentrum voor kinderen en jongeren om te leren tuinieren en groenten kweken. Andere positieve effecten? Er is een drukbezochte lokale markt ontstaan en zelfs het toerisme is toegenomen. Daarnaast is niet alleen het verbruik van lokale producten zoals kazen, groenten, eieren en dranken gestegen, het gemeenschapsgevoel is toegenomen en vandalisme is jaar na jaar gedaald sinds de opstart van het project.
Overal groentebakken
Volgens een van de drijvende krachten Pam Warhurst kan dit soort project in vele steden worden toegepast. Momenteel is ‘Incredible edible’ opgestart in 21 andere steden in Engeland alsook projecten in Spanje, Duitsland, Hong Kong, Nieuw-Zeeland en Canada.
![Farmland+Blue+Skies+Bliss_long+goodbye+blog[1]](../../wp-content/uploads/2012/12/Farmland-Blue-Skies-Bliss_long-goodbye-blog1.png)
